Monday, September 5, 2016

/Frank Zappa en de link naar Edgard Varèse/

Reeds op jonge leeftijd was Zappa zeer geïnteresseerd in moderne muziek en was duidelijk dat hij er een onconventionele kijk op had. In 1963, twee jaar voor de dood van zijn idool Edgar Varèse (Varèse, lees mijn vorige blog: /Edgar Varèse - goniometrisch luisteren/)  trad de 23 jarige Zappa op in The Steve Allen Show als uitvoerend musicus met twee fietsen als klankbronnen:

SA: "How long have you playing bike, Frank?"
FZ: "About two weeks"
SA: "What do you do ordinarily, besides that?"
FZ: "I am a composer"

Zappa is nooit vies geweest van publiciteit, vandaar waarschijnlijk ook dit ludieke optreden, maar tegelijkertijd nam hij zijn  muziek wel degelijk zeer serieus. En je moet toch ook wel moed en vertrouwen in je eigen compositorische ideeën hebben om jezelf voor gek te zetten in een goed bekeken televisieshow. En daarom is dit YouTube fragment (Steve Allen show, Frank Zappa Playing music on a Bicycle 1963) ook leuk. Niet alleen vanwege de geestige opmerkingen van de gastheer ten koste van de gast, maar om te zien dat Zappa klank zeer serieus nam!

             

Een introductie 
Frank Zappa (1940-1993) was een zeer getalenteerd gitarist en componist/bandleider met een enorme productiviteit: 62 lp's/cd's vanaf 1966 tot aan zijn dood in 1993. Kom daar maar eens aan bij de gemiddelde popband! En uit de postume Zappa Vault (angstvallig commercieel bewaakt door de Zappa familie) zijn tot heden nog een kleine 40 extra exemplaren geperst. Dit laatste dat kan nog wel een kleine honderd jaar doorgaan en zal uit commerciële (lees artistieke) overwegingen ook zeker gebeuren.

Zappa heeft nooit 'makkelijke' of 'toegankelijke' popmuziek gemaakt, en hij bekleedt binnen de popmuziek onder meer daarom een cultstatus. Die cultstatus slaat denk ik meer op de fans dan op de muziek zelf: de fans kunnen namelijk naar 'moeilijke popmuziek' luisteren en daar zijn ze trots op. Zappa zelf had deze observatie kunnen maken in zijn kenmerkend lijzige dictie niet gespeend van enige ironie: "Yes folks, thats right! My fans can listen to dif-fi-cult music."
    (O ja, dan heb je ook nog een schismaatje tussen de liefhebbers van de 'oude Zappa' (meestal vrij slechte opnames uit de begintijd) en de nieuwe Zappa (vanaf ongeveer eind jaren 70) met al veel betere opnametechniek. De met name Serieuze-'Oude'-Zappa-Fan is een affectionado die Zijn muziek Zeer Serieus neemt en mijn kenschets dan ook niet zal waarderen zal. Wat mij betreft valt dat in dezelfde dogmatische categorie als mensen die Bach tot God bestempelen. Maar nu ben ik in enkele zinnen beland in de subcultuur die om muziek heen hangt in plaats over de muziek zelf te schrijven.)
De output van Zappa is dus een flink oeuvre van voornamelijk muziek door zijn eigen band gespeeld.  Het merendeel van zijn muziek valt onder de categorie 'pop' (incluis veel instrumentale nummers (en een aantal cd's) met zijn zeer herkenbare gitaarsolo's) maar de 5 of 10 procent klassieke werken worden steeds meer op waarde geschat op de klassieke concertpodia.

Popmuziek op het technisch niveau van klassieke muziek
In mijn oren is Zappa een klassiek componist die een popgroep gebruikte om zijn muziek uit te voeren. Zijn popmuziek was weliswaar zoals de meeste popmuziek eenvoudig van opbouw: een aantal coupletjes onderbroken door een refrein en eventueel wat tussenstukjes en tekstueel waren deze nummer mijns inziens weliswaar origineel (Zappa had een eigen kijk op de wereld) maar niet origineler dan de late Beatles of de Bonzo Dog Band of De Raggende Manne.

Nee, het bijzondere van zijn muziek was dat het alleen door goed onderlegde musici kon worden gespeeld: het was 'moeilijk' uitvoerbare muziek. Op de basismetriek van de pop lagen vaak zeer complexe 'rifjes' en 'licks' (melodische motieven) die delen van de maat in 7 deelden, in 9, 11 of 13 of een combinatie daarvan: Zappa deed niet daarin niet onder voor Stockhausen of Boulez, en hiermee introduceerde hij in de pop melodieën die normaal gesproken alleen in de modern klassieke muziek klonken.

En dat moesten zijn musici allemaal live kunnen spelen (zeer veel van Zappa's muziek zijn live opnames). Binnen de pop is ook dat uniek: popbands spelen over het algemeen een zeer beperkt repertoire (de eigen nummers) in tegenstelling tot jazz musici en klassieke musici die vrijwel alles kunnen spelen (eventueel op eerste gezicht).

Wat ook bijzonder was: Zappa verwachte van zijn musici dat ze een nummer in verschillende stijlen konden spelen: rock, reggae,  ballad et cetera. Live on stage besliste de meester op het laatste moment welke versie hij wilde spelen. Hiermee introduceerde hij een technisch niveau binnen de popmuziek dat tot dan toe was voorbehouden tot klassieke ensembles.

Zappa heeft popmuziek en klassieke muziek daadwerkelijk verenigd. Hij was componist en - letterlijk - de dirigent van zijn eigen muziek. Van het begin af aan waren zijn bandleden technisch zeer bedreven musici die de moeilijkste passages konden spelen. Zappa schreef zelfs zijn popmuziek op in notenschrift. En als een muzikant een verkeerd nootje speelde tijdens een repetitie of optreden (Zappa trad eindeloos veel op) dan hing hij of zij, want Zappa's gehoor was onverbiddelijk en hoorde precies wat afweek van de muziek in zijn verbeelding.

Zappa haalde de popmuziek uit zijn eenvoudigheid en tilde het naar klassiek niveau (bands als Yes en Led Zeppelin deden dat toch echt niet met hun gekunstelde structuurtjes): Zappa en zijn band stonden boven de technische status quo van de pop: het waren klassieke musici die toevallig een popinstrumentarium gebruikten en optraden buiten de gevestigde klassieke concertpodia.

De link naar Varèse
Persoonlijk luister ik graag en regelmatig naar Zappa's unieke gitaarsolo's. En daar ligt voor mij de link naar Varèse.

Over de invloed van Varèse op Zappa is veel geschreven en er is ook veel op het internet geplaatst, een leuk bijeffect van de enthousiaste Zappa fans: alles wat Zappa mooi vond, vinden zij nu ook mooi. Echter, als je Varèse kent en Zappa kent zul je Varèse's muziek niet makkelijk in Zappa's muziek herkennen. Althans: ik hoor het nauwelijks: soms in parallelle melodische motieven, maar daar was Varèse niet uniek in... 

Een heel goed aanknopingspunt echter om Varèse's invloed te begrijpen is het volgende citaat uit Zappa's autobiografie (The Real Frank Zappa Book):

"In my compositions, I employ a system of weights, balances, measured tensions and releases – in some ways similar to Varèse's aesthetic. The similarities are best illustrated by comparison to a Calder mobile: a multicolored whatchamacallit, dangling in space, that has big blobs of metal connected to pieces of wire, balanced ingeniously against little metal dingleberries on the other end. Varèse knew Calder, and was fascinated by these creations."

Ik kan me een interview herinneren waarin Zappa zegt dat hij 'in elkaar schuivende driehoeken voor zich zag als hij een gitaarsolo speelde. Als je een gitaarsolo van Zappa beluistert, kun je je daar iets bij voorstellen. Gooi eerst elk idee van gitaarsolo overboord: Zappa speelde geen clichématige solos van gemiddeld top-40 niveau, maar ingewikkelde geconstrueerde melodieën die vele malen beluistering nodig hadden om de structuur te herkennen. Ja, de structuur is er wel (zonder structuur geen melodie (of muziek) ten slotte) maar die geeft zich niet zomaar prijs.



De invloed van Varèse zat hem dus weer in het revolutionaire idee van georganiseerde klank. Dus niet de eeuwige blokkendoos organisatie van coupletje-coupletje-refreintje-coupletje-refreinthe-refreintje-slot (99% van de popmuziek), maar een architectonische opbouw of een wiskundige constructie. De geniale gitaarsolo's van Zappa weerspiegelen het genie van Varèse.